344 – Giọt nắng cuối chiều…

Chiều vàng (Sơn mài của Dương Bích Liên)

Dương Bích Liên là một danh hoạ sáng giá được đào tạo bài bản từ Trường Mỹ thuật Đông Dương – chiếc nôi hội họa lớn nhất, uy tín nhất không chỉ Việt Nam mà trên cả cõi Đông Dương… Nơi đã sản sinh ra những tên tuổi lớn của nền hội họa Việt Nam như: Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn, Tô Ngọc Vân, Bùi Xuân Phái, Dương Bích Liên, Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng, Hoàng Lập Ngôn…

Ngôi trường có chế độ tuyển sinh khắt khe, mỗi khóa chỉ nhận 7 đến 9 học sinh, trong quá trình học, không ít học sinh lại không trụ nổi chương trình đào tạo mà “rụng” giữa chừng. Chưa kể, ngôi trường đặc biệt này không có “hệ” tuyển sinh định kỳ như đại học của ta bây giờ, mà chỉ tuyển sinh khi “thấy” có người tài. Vì thế, số lượng học sinh được nhận tấm bằng Diplome de L’ecole des Beaux-arts de l’indochine chỉ có 45 người. Có nghĩa chỉ có 45 tấm bằng tốt nghiệp Trường Mỹ thuật Đông Dương do chính Toàn quyền Đông Dương ký công nhận mà thôi. Dương Bích Liên là một trong những học trò cuối cùng của Trường Mỹ thuật Đông Dương. Ông học khoa Hội họa, khóa XVIII (1944-1945) và bắt đầu sự nghiệp của người họa sĩ từ đây.

Chân dung Dương Bích Liên – Nguồn: suutamvagioithieu.vn/

Năm 1951, khi ấy Dương Bích Liên đã trở thành một họa sĩ danh tiếng thì ông được cử đi vẽ Bác Hồ ở chiến khu Việt Bắc. Dạo đó, Dương Bích Liên đang làm việc tại tòa soạn báo Vệ quốc quân do nhà thơ Thâm Tâm và Thôi Hữu phụ trách, thì được đồng chí Tố Hữu điều động đến ở với Bác Hồ để vẽ Bác. Đồng chí bảo vệ của Bác đưa ngựa đến đón họa sĩ xuyên rừng tới nơi Bác ở. Tới nơi, danh họa liền xuống ngựa chào Bác, vừa đúng lúc người giúp việc bê lên cho Bác một bát sữa.  

Thấy họa sĩ có vẻ lúng túng, Bác liền bảo người giúp việc lấy thêm cái bát, rồi sẻ bát sữa ra làm hai, trao cho Dương Bích Liên một bát rồi bảo: Chú đường xa mới đến, uống cho đỡ mệt! Đấy là bát sữa dê mà hàng ngày người ta vắt từ mấy con dê sữa làm chế độ bồi dưỡng cho Bác. Họa sĩ cảm động lắm, bởi thấy Bác thật gần gũi, giản dị trong đối xử. “Chú đã lập gia đình chưa?”, Bác thân mật hỏi. “Thưa Bác chưa ạ”. “Này chú có biết không, hai người yêu nhau cứ nhìn mắt là biết đấy”, Bác nói giọng hóm hỉnh và cười rất vui. Rồi Bác nói ngay vào công việc: “Dạo này Bác bận nhiều nên không thể ngồi cho chú vẽ được. Vậy chú ở đây, hoàn toàn tự do vẽ, nhớ là thích vẽ thì mới vẽ đấy nhé”. Thế là Dương Bích Liên sống cùng những người giúp việc cho Bác, hàng ngày được theo dõi Bác làm việc, hội họp, tập thể dục…

Suốt thời gian đầu, Dương Bích Liên chỉ chăm chú quan sát Bác. Ông vẽ ghi chép, ký họa là chính. Khi thì ông vẽ đôi bàn chân đi dép của Bác, khi lại vẽ những ngón tay Bác kẹp điếu thuốc lá trong các tư thế khác nhau, khi vẽ Bác vừa ngồi viết vừa gãi chân, ống quần hất lên lộ cả đầu gối gầy ốm… Chỉ mới ghi chép sơ sơ như thế đã mất hơn nửa tháng. Ông còn định tiếp tục ghi chép nhiều nữa để có thể thuộc từ ánh mắt đến sợi râu của Bác rồi mới vẽ thành tranh, thì được đồng chí lãnh đạo văn nghệ gọi lên báo cáo về những gì đã vẽ. Xem xong những ký họa, ghi chép đó, đồng chí lãnh đạo văn nghệ tỏ vẻ thất vọng.  

Bởi lúc ấy, quan niệm lãnh tụ là sự vĩ đại, lớn lao, là tinh hoa của dân tộc, thì vẽ về lãnh tụ phải biểu hiện được cái tầm lớn lao ấy. Thế là hôm sau, Dương Bích Liên được điều động trở lại cơ quan cũ “theo yêu cầu công tác”. Theo lệnh của tổ chức, anh mang ba lô lên vai, tạm biệt những đồng chí phục vụ Bác, lên đường từ sáng sớm mà không được bố trí để chào tạm biệt vị lãnh tụ kính yêu.

Mặc dù vậy, người vẽ thành công nhất chân dung cụ Hồ Chí Minh chính là Dương Bích Liên…

(GCM tóm lược lời kể của nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo –http://giadinh.net.vn/20100901032921480p0c1000/cuoc-hoi-ngo-giua-bac-ho-va-danh-hoa-duong-bich-lien.htm)

*           *           *

Dương Bích Liên: giọt nắng – một ngày

Dương Bích Liên là ai, ai chẳng biết: ông là một trong bộ tứ  Nghiêm – Phái – Sáng – Liên kế nghiệp bốn “vì sao”  Trí – Lân – Vân – Cẩn  của Trường Mỹ thuật Đông Dương (mà ông là một trong những sinh viên cuối cùng, học các năm 1944-1945).

Ông cũng là một họa sĩ cách mạng đầu tiên, được kết nạp Đảng năm 1949, năm 1952 được giao trọng trách lên chiến khu sống gần và vẽ Chủ tịch Hồ Chí Minh. Dương Bích Liên là tác giả của những tác phẩm Chiều vàng, Ngày mùa và Hồ Chủ tịch qua suối (giải nhất Triển lãm mỹ thuật toàn quốc 1980) hiện bày ở Bảo tàng Mỹ thuật VN.

Hồ Chủ tịch qua suối (sơn mài)

Nhưng thật ra chẳng mấy ai biết Dương Bích Liên là ai. Đến hôm nay ông vẫn là một vầng sáng mờ ảo bởi vầng sáng ấy từng cố tình lảng tránh chúng ta: “Ông đi, thu mình lại / tránh hết mọi chào mời đưa đón” (thơ Ý Nhi).

Ông cũng đã âm thầm tự nguyện ra đi trên một căn gác hẹp ở Hà Nội sau khi hủy hầu hết các dấu vết riêng và có ý định đốt hết mọi sáng tác của mình, và đề nghị một đám tang “…đặt quan tài lên một cỗ xe ngựa đơn sơ, và rời thành phố vào buổi sớm, theo tiễn chỉ cần một đứa trẻ ăn mặc chỉnh tề” (ghi chép của Hào Hải).

Gửi lời chào Jacqueline Picasso (sơn dầu)

Xem những ký họa thấy sự quan sát của ông thật tinh vi và nghiêm khắc. Xem các chân dung thiếu nữ của ông thấy hơi mát nhẹ và một ước mơ não nuột trong cái hào hoa và yểu điệu của người mẫu cùng nét bút, gam màu. Xem những bố cục có chủ đề lại thấy sự hoành tráng khốc liệt thấm đẫm tình thương cảm và bao dung.

Ông từng muốn vẽ một bức Bác Hồ ngồi một mình đốt lá khô trong rừng nhưng bức vẽ lãnh tụ dắt ngựa qua suối giữa mênh mông núi đồi chắc phần nào cũng đạt tới cái hoành tráng cô đơn mà họa sĩ vươn tới. Bức Hào vẽ thời chống Mỹ có lẽ là tác phẩm thành công nhất, uy nghiêm nhất, tráng lệ nhất về cuộc chiến  này.

Họa sĩ cũng đạt tới sự dung dị của tình ý khi vẽ một buổi chiều vàng, một khóm lau thưa, hay một người thiếu nữ ngồi, một khỏa thân trên cát biển bởi như ông đã chưng cất cái nắng một ngày vào một giọt vàng vương vất, đã cô đặc cả một trời đêm vào đôi giọt sương mai.

Hội họa của ông có vẻ quá lãng mạn và sang trọng bởi sự kiêu hãnh và lòng hướng thượng duy mỹ, nó phức tạp và giàu mâu thuẫn hơn vẻ ngoài thông thường, nhất quán mà ta vẫn tưởng.

Trong dòng sử hội họa VN có lẽ đây là giọt nắng cuối chiều của mỹ thuật Đông Dương “quá Pháp” và giọt nắng sớm đầu tiên của hội họa lãng mạn kháng chiến. Trong trẻo như thế, gắn gọn như thế mà chứa đủ tang thương của một đời dài, một thời kỳ kỳ lạ của nước này đáng để thưởng ngoạn và nghiên cứu nhiều hơn nữa.

NGUYỄN QUÂN (TTO)

___

P/S:

Chuyện kể về danh họa Dương Bích Liên

Dương Bích Liên (trái) & Bùi Xuân Phái (phải)

Trần thế cứ vui đi, còn tôi sẽ không bao giờ quay trở lại

Dương Bích Liên (1924-1988) dấn thân và hiến dâng cho nghệ thuật đến mức lơ đãng, quên cả đời sống hạnh phúc tình cảm riêng tư của mình. Ông sống độc thân, khép kín, gần như tách biệt với thế giới bên ngoài. Khi giật mình tỉnh ra và có ý muốn lấy vợ thì tóc ông đã bạc trắng như vôi.

Tuy nhiên, như một nghịch lý, ông cũng có một vài mối tình riêng, kín đáo, đầy trắc ẩn trong cuộc đời giàu tâm tư của người nghệ sĩ. Cuối đời, sức khỏe ông suy sụp nhanh. Trong đó,phần lớn do tác hại của những chén rượu mạnh đã góp phần tàn phá cơ thể vốn mong manh, phong trần của người nghệ sĩ. Vài ngày trước khi chết, ông triền miên uống rượu và hầu như hoàn toàn “tịch cốc” (chữ ông đã dùng để nói là ông không thiết ăn gì nữa) Ông đã Chết nằm như mơ. Cái chết của ông chỉ được biết đến khi những người hàng xóm gõ cửa nhà ông mà không bao giờ còn nghe thấy tiếng ông trả lời nữa.

Xuất thân trong một gia đình quyền thế và giầu có, Dương Bích Liên là con trai duy nhất của một ông quan tri phủ. Nhưng đến năm 17 tuổi bỗng dưng máu nghệ sĩ giời cho đã nổi lên và ông đã muốn từ bỏ cảnh sống giầu sang để chạy theo cuộc đời gió bụi. Ông gặp gỡ họa sĩ Hoàng Lập Ngôn vào năm 1941, khi đó Họa sĩ Hoàng Lập Ngôn vừa thiết kế xong chiếc xe ngựa và đặt tên cho chiếc xe tự chế của mình là “Nhà Lăn Mê Ly”, hoạ sĩ dùng chiếc xe ngựa kéo này làm phương tiện giao thông để đi vẽ trực cảnh khắp đó đây,và Dương Bích Liên đã được họa sĩ Hoàng Lập Ngôn cho nhập hội, lên xe lăn… xuyên Việt. Nhưng chiếc xe “Nhà Lăn Mê Ly” tưởng sẽ phiêu du đất trời dài lâu nhưng chỉ lăn được đến Thanh Hoá thì quan phủ sai người đi truy tìm. Người nhà quan phủ tìm ra “Nhà lăn Mê Ly” và áp giải cậu công tử về nhà. Sau chuyến lãng du có tính chất số mệnh ấy, Dương Bích Liên đã quyết định ghi tên theo học Trường Mỹ Thuật Đông Dương.Từ đây, Dương Bích Liên đã bắt đầu bước vào cuộc chơi với nghệ thuật của hình và mầu.

Với một lối sống như người lập dị, bất cần Ông là họa sĩ cô đơn và kỳ dị,”Đời không hiểu tôi và tôi cũng không hiểu đời, vì thế nên tôi xin thu mình nhỏ lại” Dương Bích Liên là người có tật nói lắp, nhiều câu nói của ông, tôi đã nghe ông lặp đi lặp lại nhiều lần. Và mỗi khi ông chợt nghĩ ra một câu nào hay hay, của ông hay trích dẫn của ai đó, thì cứ cách vài phút ông lại nói lại và cứ mỗi lần ông nói lại câu đó lại là… nói lắp, khiến người nghe buộc phải thuộc lòng câu nói đó, “Chơi càng hay, vẽ càng hay”“Chúng mình mất hết chỉ còn nhau”, rồi “Đi và về cùng một nghĩa như nhau” và “Trong nghệ thuật không có sự tiến bộ” Một câu nữa của ông cũng rất gây ấn tượng cho tôi: “Cuộc sống càng nhiễu nhương thì nghệ thuật càng trở nên trừu tượng”…

Lúc sinh thời, Dương Bích Liên thường hay đến chơi Bùi Xuân Phái, hai ông là bạn cùng học từ thời là sinh viên trường Mỹ thuật Đông dương. Họ thấu hiểu và cảm thông những quan điểm nghệ thuật của nhau, ngay cả đôi khi họ có những khác biệt về suy nghĩ và quan niệm nghệ thuật trong sáng tác.
Dương Bích Liên là người dị ứng ghê gớm với người lạ hoặc không cùng ‘kênh’ với ông, khi đang ngồi chơi với Bùi Xuân Phái, nếu có bất kỳ ai tình cờ đến chơi, ông đều lặng lẽ đứng dậy ra về. Và mỗi khi ông đến, bao giờ ông cũng đi rón rén để nhìn qua cửa sổ xem trong nhà có khách của Bùi Xuân Phái không, nếu có, ông sẽ lại rón rén chuồn rất nhanh. Không phải ông có tính kiêu ngạo mà do cá tính ông như vậy, tôi nghĩ ông không phải kiêu ngạo là bởi vì thời đó, ngoài những người trong giới họa, thì hầu như thiên hạ chẳng ai biết Dương Bích Liên là ai, và nhiều người nếu biết thì lại nhầm Dương Bích Liên là một … nữ ca sĩ. Vì tên ông trùng với tên nữ ca sĩ Bích Liên, một giọng ca rất nổi tiếng vào thời đó.

Dương Bích Liên có cách nói chuyện về hội họa dễ gây ấn tượng cho người nghe, ông cho rằng hội họa là cõi riêng tư, là nơi bộc lộ những cảm xúc của mình, mỗi tác phẩm phải có dấu ấn riêng của tâm hồn, dù chưa ai hiểu, chưa ai thích cũng không cần bận tâm nhiều. Ông chỉ vẽ những vấn đề đã yêu thích và nghiền ngẫm thật sâu về nó. Mặt khác, nghệ thuật của Dương Bích Liên có tác động nhiều bởi lý thuyết sách vở mà ông nghiên cứu rất nhiều, hầu như những sách ông nghiên cứu đều bằng nguyên tác tiếng Pháp. Có lẽ vì thế đã làm ông trở nên khó tính với chính mình, ông vẽ chậm và nhọc nhằn hơn nhiều nếu so sách với lối vẽ và quan niệm của Bùi Xuân Phái. Một lần ông cũng có nói “Moi vẽ bức thiếu nữ, thường thì ngay từ đầu, bên trong moi phải có cái ham muốn faire lamour với người thiếu nữ ấy thì bức tranh mới có thể đẹp được” Nghĩa là ông cũng chỉ thích vẽ những gì đã làm ông ham muốn và yêu nó.

Giai đoạn sáng tác sung sức nhất của Dương Bích Liên ở vào thập niên 60, 70, trong những năm tháng này, ông đã từng hăm hở gửi các tác phẩm của mình tham dự triển lãm nhưng chúng đều đã sớm bị loại, như bức “Hào” và bức “Bác Hồ nói chuyện với Vệ Quốc Quân” Riêng bức thứ 2, sau khi bị loại, người ta không bao giờ còn thấy tăm tích tác phẩm này nữa, và cũng không thấy có ai nói đến nó nữa. Bức tranh mô tả cảnh Hồ Chí Minh đang nói chuyện với người lính Vệ Quốc Quân ở trong Chiến khu Việt Bắc. Lý do bức tranh bị loại là họa sĩ đã vẽ người lính nhắm mắt trong khi vị lãnh tụ đang nói chuyện. Nhưng theo cách lý giải của Dương Bích Liên thì chỉ khi nào người ta extreme (cực sướng) thì người ta mới thường nhắm mắt. Ông muốn giải thích rằng người lính đang ngất ngây khi nghe lãnh tụ căn dặn, chỉ bảo. Nhưng vào thời thời đó, cách diễn giải của người họa sĩ không thuyết phục được ban giám tuyển, vì họ cho rằng, lãnh tụ đang nói chuyện mà người nghe lại ngủ, thế nên tác phẩm này bị loại ngay khi họ vừa được nhìn thấy nó. Người ta cho rằng Dương Bích Liên đã tự ái và đau buồn vì sự ghẻ lạnh của giới chính thống đối với những tác phẩm của mình, thế nên về cuối đời ông đã gần như không có hứng thú sáng tác, ông rơi vào chán nản và gần như bỏ cuộc, người ta không thấy họa sĩ vẽ thêm được tác phẩm nào xuất sắc nữa. Năm 1984, Nhà nước chính thức mời bộ tứ “Sáng, Nghiêm, Liên, Phái” tổ chức triển lãm cá nhân. Chỉ có riêng Dương Bích Liên từ chối, lý do chính và cũng là sự giải thích dễ thấy nhất là trong xưởng vẽ của ông hầu như chẳng còn có bức tranh nào. Tất cả tác phẩm đã được ông cho ‘lên đường’ để đổi lấy những chai rượu mạnh từ trước đó.

Tôi nhớ lần cuối cùng Dương Bích Liên và Bùi Xuân Phái ngồi uống rượu với nhau, bữa đó ông đến từ chiều, Bùi Xuân Phái cũng phải hai lần bảo tôi cầm chai đi mua rượu trắng về cho các ông uống. Dương Bích Liên uống nhiều, càng uống ông càng nói hăng, mãi đến 2 giờ đêm. Tôi thấy Bùi Xuân Phái đã thấm mệt, nên đã chủ động dìu Dương Bích Liên đứng dậy và nói “Để cháu đưa tiễn bác về nhà” Giữa đêm hôm, đường phố Hà Nội không một bóng người, chỉ có hai bác cháu đang dìu nhau đi trên hè phố. Một tay Dương Bích Liên bá vai tôi, còn tay kia vẫn ôm khư khư cái nón cối. Trên đường đi, tôi ngỏ ý muốn có một bức tranh của ông để chơi. Dương Bích Liên như tỉnh rượu hẳn, ông bảo tôi như mắng “Nếu cậu đã là một thằng họa sĩ thì đừng bao giờ tính chuyện chơi tranh của một thằng họa sĩ khác, bởi vì nếu cậu phục lăn nghệ thuật của nó thì cậu còn vẽ được cái gì hay hớm nữa? Là họa sĩ, cậu cũng không cần phải đánh ghen với thằng họa sĩ nào, nếu có đánh ghen thì hãy đánh ghen với Gauguin, Van Gogh. Phải có tinh thần như vậy thì mới hòng mong khá lên được”.
Đêm hôm đó, tôi tiễn Dương Bích Liên đến đầu con dốc phố Bà Triệu, đến đó ông bảo tôi là ông tự về được vì nhà ông ở ngay phía dưới con dốc đó. Tôi dừng lại và nhìn theo dáng đi liêu xiêu của người họa sĩ được xếp vào bộ tứ huyền thoại “Sáng – Nghiêm – Liên – Phái” danh giá vào bậc nhất làng hội họa Việt Nam. Hình ảnh cuối cùng về Dương Bích Liên trong tôi là hình ảnh bóng dáng một người say đang đi loặng quạng khuất dần dưới triền con dốc của phố Bà Triệu.

Nhìn vào những tác phẩm Dương Bích Liên để lại người ta nhận thấy, mảng đề tài Chân dung thiếu nữ của Dương Bích Liên được xem là thành công hơn cả, và có một thành ngữ của giới mộ điệu Phố Phái – Gái Liên đã khẳng định điều đó.
Trước khi giã từ trần thế, Dương Bích Liên đã bày tỏ nguyện vọng của mình với bạn: “Sau này, trong cái ngày tôi sang bên kia thế giới, tôi không muốn có ai là người lớn, tôi muốn đến đưa tiễn tôi là hai đứa trẻ nhỏ, một trai, một gái, chúng ăn mặc thật correct. Chỉ có hai đứa trẻ ấy, đi lững thững theo chiếc xe ngựa trở cái xác không hồn của tôi ra nghĩa trang và đừng có người lớn nào đi theo cả”. Nhưng khi Dương Bích Liên chết, người ta đã không dám chiều theo ý muốn đó của ông. Vài năm sau khi Dương Bích Liên chết, các nhà làm phim đã dựng lại toàn bộ chi tiết mà nguyện vọng của nhà danh họa đã bày tỏ, có hai đứa trẻ, ăn mặc đúng điệu, theo kiểu Châu Âu, lững thững đi theo chiếc xe ngựa trở cỗ quan tài, vừa đi chúng vừa rắc những cánh hoa xuống hai ven đường, trong khung cảnh của trời chiều mùa thu. Bộ phim có tựa đề là “Sắc vàng lặng lẽ”

Bùi Thanh Phương

Hình ảnh họa sĩ Dương Bích Liên lúc nào cũng ôm khư khư chiếc mũ cối trong vòng tay là chuyện thường thấy. Hồi mới giải phóng miền Nam, ông vô chơi Sài Gòn, ông lấy làm lạ là khi đi vào khu đèn đỏ của dân ăn chơi, ông đi đến đâu thì các kiều nữ chân dài, chân ngắn nháo nhác bỏ chạy. Ngạc nhiên và phân vân quá, ông bèn tìm người để hỏi để biết rõ nguyên nhân. Sau ông mới vỡ lẽ ra là do ông đội cái nón cối (người Sài Gòn khi đó, không ai đội loại nón cối này cả) thế nên các bướm đêm đã được một phen tá hỏa tam tinh vì nhầm tưởng Dương Bích Liên là quan chức lãnh đạo đi tuần tra.

Dương Bích Liên là người không thích bị chụp ảnh. Những bức ảnh chụp được Dương Bích Liên là rất hiếm hoi. Trong ảnh người ngồi đầu tiên là Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Bá Đạm, Bùi Xuân Phái, Dương Bích Liên. Người đứng là Đức Minh.
Nguồn: http://buixuanphai.vn/index.php/bui-xuan-phai/hoi-ky-cua-bui-thanh-phuong/114-chuyen-ke-ve-danh-hoa-duong-bich-lien
______
Xem Thêm: 194-Tà áo dài qua con mắt các họa sỹ đương đạihttp://vn.360plus.yahoo.com/duyanhle76/article?mid=1572
____________________________
Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

Gocomay's Blog

Con tằm đến thác vẫn còn vương tơ

%d bloggers like this: